Nasrettin Hoca'nın bindiği dalı kesmesi fıkrasını bilmeyenimiz yok gibidir. Bu fıkra, yalnızca bir mizah hikâyesi değil; öngörüsüzlüğün, bilgisizliğin, yanlış yarar anlayışının ve insanın kendi geleceğine zarar vermesinin çok güçlü bir yansımasıdır. Doğa ağacı, yani dünyamız; toprak, su, gıda ve insan sağlığının birbirine bağlı olduğu dallardan oluşur. Bu dallardan birini kesersek hepsinin geleceğini tehlikeye atabiliriz. Nasrettin Hoca'nın kestiği dal, yalnızca bir ağacın dalıydı. Peki, biz bugün hangi dalı kesiyoruz ve bunun farkında mıyız? Bence bu fıkranın en güçlü dersi şudur: İnsan, yalnızca üzerinde oturduğu dalı değil, kendisinden sonraki nesillerin tutunacağı dalı da korumak zorundadır. “Erkek veya kadın, kim mümin olarak iyi iş(ler) yaparsa onu mutlaka güzel bir hayat ile yaşatacağız. Ödüllerini de elbette yapmakta olduklarının en güzeli ile vereceğiz.” Nahl Suresi (16/97) BİNDİĞİMİZ DALI KESMEK: COP31 VE GÜNÜMÜZ DÜNYASI Nasrettin Hoca'nın fıkrasını, iklim konusunun yoğun biçimde konuşulacağı Antalya'daki COP31 süreci ve günümüz dünyasıyla ilişkilendirirsek, kesilen dalların karşılıklarını şöyle sıralayabiliriz: Tarım toprağı: Aşırı gübre ve tarım ilacı kullanımıyla toprağı kirletmek. Su kaynakları: Yeraltı sularını kontrolsüz biçimde tüketmek ve Konya örneğinde olduğu gibi, toprağın bize âdeta kustuğu obruklarla karşı karşıya kalmak. Gıda güvenliği: Bugünkü üretim uğruna insan sağlığını riske atmak. Ekonomi: Kısa vadeli kazanç için üretim altyapısını bozmak. Eğitim: Gençlerin geleceğini düşünmeden kararlar almak. Çevre: Doğal kaynakları yenilenme hızlarından daha fazla tüketmek. Yönetim: Uyarıları dikkate almadan politikalar üretmek. Günümüzün gıda güvenliği ve sürdürülebilir tarım anlayışıyla bu durumu şöyle özetleyebiliriz: İnsan, üzerinde yaşadığı dalı keserse yalnızca ağacı değil, kendi geleceğini de kaybeder. Bir başka ifadeyle: Toprağı tüketerek tarım, suyu kirleterek üretim, gıdayı israf ederek refah sürdürülemez. Düşünen ve üreten her tüketiciye bu fıkra, ibret almanın ve ders çıkarmanın önemini hatırlatır. Gönüllü Gıda Denetçileri için bu fıkra, yalnızca bir mizah örneği değil; önleyici denetim, gelecek sorumluluğu ve tüketim bilinci konularında bir açılış dersi olmalıdır. Çünkü en değerli denetim; dal kırıldıktan sonra düşeni tespit etmek değil, dal kesilirken insanlığın yaşadığı dünyayı tehdit eden iklimsel tehlikeleri görüp düşüşü önlemektir. Günümüz dünyasına yansıması açısından fıkranın en önemli özelliği, yalnızca bireysel davranışları değil, kurumsal ve toplumsal yanlışları da anlatabilmesidir. A. TARIM VE GIDA GÜVENLİĞİ Toprağın organik maddesini tüketerek üretimi artırmaya çalışmak. Yeraltı sularını aşırı kullanarak bugünkü verimi korumak. Aşırı gübre ve pestisit kullanımıyla toprağı ve suyu kirletmek. Kısa vadeli üretim kazancı uğruna uzun vadeli üretim kapasitesini kaybetmek. Bunların hepsi, bindiğimiz dalı kesmenin günümüzdeki karşılıklarıdır. B. EKONOMİ VE YÖNETİM Doğal kaynakları tüketerek ekonomik büyüme sağlamaya çalışmak. Kurumların geleceğini düşünmeden kısa vadeli kararlar almak. Sorunların belirtilerini ortadan kaldırmaya çalışırken asıl nedenlerini daha da büyütmek. C. GIDA TÜKETİCİSİ VE TOPLUM Sağlıklı gıda talep ederken üretim aşamasındaki çevresel tahribatı görmezden gelmek. Gıda israfı yaparken gıda güvencesinin yetersizliğinden şikâyet etmek. Bilgi ve denetim talep ederken kendi tüketici sorumluluğunu yerine getirmemek. D. FIKRANIN PSİKOLOJİK BOYUTU Bu öyküde dört önemli davranış biçimi üzerinde duracağız: a) Aşırı özgüven: Kişinin kendi kararının doğruluğundan şüphe etmemesi. b) Uyarıyı reddetmek: Başkalarının deneyim ve bilgilerini önemsememesi. c) Sonucu öngörememek: Eylem ile sonuç arasındaki bağlantıyı kuramaması. d) Geç farkındalık: Hatanın bedeli ortaya çıktıktan sonra gerçeği anlaması. Burada çok önemli bir ayrıntı var: Nasrettin Hoca'mızın davranışını yalnızca zekâ eksikliği olarak değerlendirmek hiç de doğru değildir. Fıkranın bizde bıraktığı mizahi güç, insanın bazen kendi zararına olacak davranışları bile ısrarla sürdürebilmesinden kaynaklanır. ANALİZDEN ÇIKARILACAK DERSLER Akıl ve mantık: İnsan, yaptığı işin sonucunu önceden değerlendirmelidir. Öngörü: Bugünkü kararlar, gelecekteki sonuçları belirler. Bilgi: Uyarıları dikkate almak, bilgiyi değerlendirmek kadar önemlidir. Deneyim: Tecrübe, hatayı önlemeye dönüşmüyorsa yeterli değildir. Risk yönetimi: İçinde bulunduğumuz sistemi tehlikeye atarak kalıcı kazanç sağlayamayız. Toplumsal sorumluluk: Yanlışları gördüğümüzde uyarmak görevimizdir. Çevre bilinci: Yaşamımızı sürdürebilmemizi sağlayan doğal kaynakları tüketmek, kendi geleceğimizi tüketmektir. Fıkranın bize bıraktığı obruklar, akıllanmamız için yeter de artar bile! Nasrettin Hoca'nın bindiği dalı kesmesi, geçmişten günümüze uzanan bir uyarıdır. Bugün kesilen dal yalnızca bir ağacın dalı değildir. Toprağımız, suyumuz, gıdamız, sağlığımız ve gelecek nesillerimizin yaşam hakkıdır. Asıl mesele, düştükten sonra neden düştüğümüzü anlamak değil; düşmeden önce hangi dalı kestiğimizin farkına varmaktır.