Her yıl 10 Kasım'da saatler 09.05'i gösterdiğinde Türkiye'nin dört bir yanında sirenler çalıyor. Araçlar duruyor, insanlar saygı duruşuna geçiyor, hayatın akışı kısa bir süreliğine kesintiye uğruyor. Mustafa Kemal Atatürk'ün vefat yıl dönümünde gerçekleştirilen bu anma, toplumun bir kesimi için tarihî bir bağlılığın ve saygının ifadesi olarak görülüyor. Buraya kadar anlaşılmayacak bir durum yok. İnsanlar önem verdikleri şahsiyetleri anabilir, onların hatırasını yaşatabilir, düşüncelerine ve hizmetlerine duydukları saygıyı çeşitli şekillerde gösterebilirler. Bu, herkesin sahip olduğu doğal bir haktır. Ancak mesele, bu anmanın toplumun bütün bireylerinden aynı davranışı bekleyen, hatta kimi zaman zorlayan bir uygulamaya dönüşmesiyle başlıyor. Zira ortada cevaplanması gereken çok temel bir soru var: Bir insanın hatırasına gösterilen saygı, yaşayan başka bir insanın özgürlüğünü sınırlandırmanın gerekçesi olabilir mi? SAYGI MI, ZORUNLU İTAAT Mİ? 10 Kasım sabahlarında dikkat çekici bir toplumsal manzarayla karşılaşıyoruz. Sirenler çaldığında sokakta yürümeye devam eden, işine yetişmeye çalışan veya günlük hayatını sürdüren bazı insanların tepkiyle karşılandığına ilişkin haberler gündeme geliyor. Kimi zaman sözlü müdahaleler yaşanıyor, kimi zaman insanlar saygı duruşunda bulunmadıkları gerekçesiyle hedef gösteriliyor. Bazı olaylarda ise tartışmaların fiziksel şiddete kadar uzandığı görülüyor. Peki, ne zamandan beri bir insanın yürümeye devam etmesi saldırıya uğraması için gerekçe sayılabiliyor? Bir kişi saat 09.05'te durmadı diye saygısız mı ilan edilecek? Bir insanın tarihî bir şahsiyete duyduğu saygının ölçüsü, siren çaldığında hareketsiz kalıp kalmaması mıdır? Dahası, sokakta bulunan insanların başkalarının davranışlarını denetleme ve onları zorla durdurma yetkisi nereden geliyor? Bu sorulara sağlıklı cevaplar vermeden meseleyi yalnızca anma törenleri üzerinden değerlendirmek mümkün değildir. Çünkü burada tartışılması gereken husus, saygının gönüllü bir davranış olmaktan çıkarılıp toplumsal baskı aracına dönüştürülmesidir. Saygı, insanın vicdanında oluşur. İnanç, kanaat ve düşünce gibi saygı da zorla üretilemez. Bir insanı tehdit ederek durdurabilirsiniz. Kalabalığın baskısıyla başını eğmesini sağlayabilirsiniz. Fakat onun kalbinde gerçek bir saygı oluşturamazsınız. Zorlamayla elde edilen şey saygı değil, olsa olsa görünürde itaattir. HAYAT NEDEN DURMAK ZORUNDA? Bir başka önemli mesele de her yıl aynı saatte toplumun tamamının günlük hayatına ara vermesinin beklenmesidir. Bir insanın ölüm yıl dönümünde anma programları düzenlenmesi anlaşılabilir. Ancak bu anmanın bütün toplumun aynı anda ve aynı biçimde davranmasını gerektiren bir uygulamaya dönüşmesi sorgulanmalıdır. Sabah saatlerinde işe yetişmeye çalışan bir işçi, hastaneye giden bir hasta yakını, okuluna yetişmeye çalışan bir öğrenci veya günlük ihtiyaçlarını karşılamak üzere yolda bulunan bir vatandaş düşünelim. Bu insanların sirenler çaldığında yürümeye devam etmeleri neden bir sorun olarak görülsün? Dahası, insanın bir gerekçe sunması da gerekmemelidir. Bir vatandaşın kendi yoluna devam edebilmesi için hasta olması, acil bir işinin bulunması veya özel bir mazeret göstermesi zorunlu değildir. İnsanların günlük hayatlarını sürdürmeleri başlı başına meşru bir davranıştır. Elbette resmî törenlerin kendi düzeni olabilir. Ancak törene katılmayan insanların sokakta, kaldırımda veya kamusal alanlarda başkaları tarafından zorla durdurulması bambaşka bir meseledir. Burada devletin ve toplumun görevi, insanları tek tip davranışa zorlamak değil, farklı tercihlere sahip bireylerin güven içinde yaşayabilmesini sağlamaktır. BİR TOPLUMUN ÖZGÜRLÜK ÖLÇÜSÜ NEDİR? Özgürlükten söz etmek kolaydır. Asıl mesele, bizden farklı düşünen veya bizim gibi davranmayan insanların özgürlüğüne ne kadar tahammül edebildiğimizdir. Herkesin aynı düşündüğü, aynı davrandığı ve aynı törenlere katıldığı bir ortamda hoşgörüden söz etmek zaten kolaydır. Gerçek hoşgörü, farklı davranan bir insanla karşılaştığımızda ortaya çıkar. Bir kişi Atatürk'ü anmak için saygı duruşuna geçebilir. Bir başkası aynı anda yürümeye devam edebilir. Birinin anma hakkını kullanması, diğerinin sırf bu törene katılmadığı için hedef gösterilmesini meşru kılmaz. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası düşünce ve kanaat hürriyetini, kişi dokunulmazlığını ve temel hakları güvence altına almaktadır. Bu haklar yalnızca çoğunluğun benimsediği görüşler için geçerli değildir. Bir hukuk devletinde temel haklar, toplumun hoşuna gitmeyen tercihlerde bulunan insanlar için de korunmak zorundadır. Özgürlüğün gerçek sınavı, bizim gibi düşünmeyen insanların haklarını savunabildiğimiz noktada başlar. SOKAKTA KİMSE KİMSENİN VİCDAN POLİSİ DEĞİLDİR 10 Kasım anmalarında en fazla üzerinde durulması gereken konulardan biri de bazı insanların kendilerini başkalarının davranışlarını denetlemeye yetkili görmesidir. Siren çaldığında yürümeye devam eden birini azarlamak, önünü kesmek, tehdit etmek veya fiziksel müdahalede bulunmak hiçbir şekilde kabul edilemez. Hiç kimsenin bir başkasına dönüp "Neden durmadın?" diye hesap sorma yetkisi yoktur. Çünkü sokaklar, bir grubun diğer insanlara kendi düşüncelerini dayatabileceği alanlar değildir. Bir insanın tarihî şahsiyetlere bakışı, siyasal düşüncesi veya anma törenlerine katılıp katılmaması üzerinden toplumsal baskıya maruz bırakılması, birlikte yaşama kültürüne zarar verir. Üstelik bu tür davranışlar yalnızca hedef alınan kişilerin haklarını ihlal etmekle kalmaz; anma törenlerinin toplumsal anlamına da gölge düşürür. Bir insanın hatırasını yaşatmak adına başka bir insanı darbetmek nasıl savunulabilir? Bir anma töreni, hangi gerekçeyle toplumsal öfkenin ve şiddetin bahanesi hâline getirilebilir? Bir insanın hatırasına saygı gösterdiğini söyleyen kişi, yaşayan başka bir insanın onurunu çiğniyorsa burada ciddi bir çelişki vardır. ANMAK BİR HAKTIR, DAYATMAK DEĞİL Bu tartışmada önemli bir ayrımı özellikle vurgulamak gerekiyor. Mesele Atatürk'ü anmak isteyen insanların bu hakkını tartışmaya açmak değildir. Mesele, anmanın nasıl gerçekleştirildiği ve bu sırada başkalarının haklarına ne ölçüde saygı gösterildiğidir. Atatürk'ü anmak isteyenler elbette anabilir. Törenler düzenlenebilir, konuşmalar yapılabilir, çelenkler bırakılabilir ve isteyenler saygı duruşunda bulunabilir. Ancak bunların hiçbiri, anmaya katılmayan insanların aşağılanmasını veya baskı altında tutulmasını haklı çıkarmaz. Aynı şekilde, siren uygulamalarının kamusal hayat üzerindeki etkilerinin tartışılması da herhangi bir tarihî şahsiyete hakaret olarak değerlendirilmemelidir. Toplumlar geleneklerini, törenlerini ve kamusal uygulamalarını tartışabilmelidir. Bir uygulamanın uzun yıllardır devam ediyor olması, onun hiçbir yönünün sorgulanamayacağı anlamına gelmez. Tam tersine, sağlıklı toplumlar gelenekleriyle özgürlükler arasında makul bir denge kurabilen toplumlardır. ASIL SAYGI, İNSANIN ONURUNA GÖSTERİLEN SAYGIDIR Bugün üzerinde düşünmemiz gereken mesele yalnızca 10 Kasım değildir. Mesele, toplum olarak farklılıklara ne kadar tahammül edebildiğimizdir. Bir insanı sevmenin, bir düşünceyi benimsemenin veya bir tarihî şahsiyete bağlılık göstermenin yolu, başkalarını aynı davranışı sergilemeye zorlamak olmamalıdır. Hiç kimse kendi değerlerini korumak adına başka bir insanın temel haklarını çiğneme yetkisine sahip değildir. Bu nedenle yetkililerin, 10 Kasım anmaları sırasında vatandaşlara yönelik baskı ve saldırı iddialarını ciddiyetle ele alması, şiddete başvuranlar hakkında gerekli hukuki işlemleri yürütmesi ve kamusal uygulamaları bireysel özgürlükleri gözeterek değerlendirmesi gerekir. En önemlisi de toplumda şu anlayışın yerleşmesidir: Bir insanın saygısı, zorla durdurulmasıyla ölçülemez. Saat 09.05'te duran insan da kendi tercihini kullanmaktadır. Yürümeye devam eden insanın da temel hakları vardır. Birinin tercihi diğerinin güvenliğini tehdit etmediği sürece, farklı davranışlar bir arada var olabilmelidir. Unutmayalım ki bir toplumun büyüklüğü, herkesin aynı anda durmasıyla değil, farklı düşünen insanların birbirinin haklarına saygı gösterebilmesiyle ölçülür. Ve belki de artık şu soruyu kendimize sormanın zamanı gelmiştir: Geçmişte yaşamış bir insana saygı gösterdiğimizi söylerken, bugün aramızda yaşayan insanların haklarına ne kadar saygı gösteriyoruz? Çünkü hiçbir anma, hiçbir tören ve hiçbir sembol, bir insanın onurunu çiğnemenin gerekçesi olamaz. Saygı zorla olmaz. Anmak bir haktır, dayatmak hak değildir. Ve hiçbir hatıra, yaşayan bir insana yöneltilen şiddeti meşrulaştıramaz.